اربعین حسینی یکی از بزرگترین مناسبتهای مذهبی جهان اسلام و از برجستهترین جلوههای محبت و ارادت مسلمانان به خاندان پیامبر اکرم(ص) است. این مناسبت که همزمان با چهلمین روز شهادت حضرت امام حسین(ع) و یاران باوفای ایشان برگزار میشود، طی قرنهای متمادی نه تنها یک مراسم عبادی، بلکه نمادی از حفظ ارزشهای دینی، عدالتخواهی، ایثار، آزادگی و همبستگی مسلمانان بوده است. امروزه راهپیمایی عظیم اربعین به عنوان بزرگترین اجتماع سالانه انسانی در جهان شناخته میشود و میلیونها انسان از ملیتها، زبانها و فرهنگهای مختلف با انگیزههای معنوی در آن حضور مییابند.
در افغانستان نیز مراسم اربعین حسینی از گذشتههای دور جایگاه ویژهای در میان شهروندان اهل تشیع داشته است. این مراسم تنها محدود به یک روز یا یک مجلس نبوده، بلکه مجموعهای از آیینهای مذهبی، فرهنگی و اجتماعی است که از آغاز ماه محرم تا پایان اربعین ادامه یافته و در این مدت مردم با برگزاری مراسم سوگواری، سخنرانی، روضهخوانی، نوحهخوانی، اطعام و نذر، یاد و خاطره قیام عاشورا را زنده نگه میدارند.
با گسترش امکان زیارت عتبات عالیات پس از سقوط رژیم بعث عراق، حضور زائران افغانستانی در مراسم اربعین نیز هر سال افزایش یافته و این موضوع به یکی از مهمترین مطالبات دینی و فرهنگی جامعه شیعه افغانستان و حتی برادران اهل سنت تبدیل شده است. از اینرو، فراهم ساختن زمینه حضور منظم، قانونی و عزتمندانه زائران، مستلزم همکاری و هماهنگی دولتها و نهادهای مسئول است.
با گسترش امکان زیارت عتبات عالیات پس از سقوط رژیم بعث عراق، حضور زائران افغانستانی در مراسم اربعین نیز هر سال افزایش یافته و این موضوع به یکی از مهمترین مطالبات دینی و فرهنگی جامعه شیعه افغانستان و حتی برادران اهل سنت تبدیل شده است. از اینرو، فراهم ساختن زمینه حضور منظم، قانونی و عزتمندانه زائران، مستلزم همکاری و هماهنگی دولتها و نهادهای مسئول است.
جایگاه اربعین در فرهنگ دینی شیعیان افغانستان
جامعه شیعه افغانستان از دیرباز محبت و ارادت ویژهای نسبت به اهلبیت پیامبر اکرم(ص) داشته است. این محبت صرفاً در قالب احساسات ابراز نمیشود، بلکه در رفتارهای فردی، اجتماعی و فرهنگی مردم نیز نمود آشکاری دارد.
با آغاز ماه محرم، بسیاری از خانوادههای شیعه افغانستان از برگزاری مراسم شادی، جشنهای عروسی، محافل موسیقی، شیرینیخوری و سایر برنامههای شادیآور خودداری میکنند و فضای عمومی جامعه تا پایان اربعین، رنگ و بوی عزاداری به خود میگیرد. این سنت، ریشه در احترام عمیق مردم نسبت به خاندان پیامبر(ص) دارد و نسل به نسل منتقل شده است.
در این ایام، مساجد، حسینیهها، تکایا و مراکز مذهبی تقریباً هر روز و بهویژه عصرهای روز جمعه، میزبان برنامههای متنوع مذهبی از جمله: سخنرانیهای دینی؛ روضهخوانی؛ مرثیه و منقبتخوانی؛ نوحهسرایی؛ قرائت زیارت عاشورا و زیارت اربعین؛ پاسخ به پرسشهای دینی جوانان؛ برنامههای فرهنگی ویژه بانوان و نوجوانان، هستند و هزاران نفر از زنان، مردان، جوانان، سالمندان و کودکان در این مراسم شرکت میکنند.
با آغاز ماه محرم، بسیاری از خانوادههای شیعه افغانستان از برگزاری مراسم شادی، جشنهای عروسی، محافل موسیقی، شیرینیخوری و سایر برنامههای شادیآور خودداری میکنند و فضای عمومی جامعه تا پایان اربعین، رنگ و بوی عزاداری به خود میگیرد. این سنت، ریشه در احترام عمیق مردم نسبت به خاندان پیامبر(ص) دارد و نسل به نسل منتقل شده است.
در این ایام، مساجد، حسینیهها، تکایا و مراکز مذهبی تقریباً هر روز و بهویژه عصرهای روز جمعه، میزبان برنامههای متنوع مذهبی از جمله: سخنرانیهای دینی؛ روضهخوانی؛ مرثیه و منقبتخوانی؛ نوحهسرایی؛ قرائت زیارت عاشورا و زیارت اربعین؛ پاسخ به پرسشهای دینی جوانان؛ برنامههای فرهنگی ویژه بانوان و نوجوانان، هستند و هزاران نفر از زنان، مردان، جوانان، سالمندان و کودکان در این مراسم شرکت میکنند.
نقش نذر و اطعام در مراسم اربعین
یکی از جلوههای زیبای فرهنگ اربعین در افغانستان، سنت نذر و اطعام حسینی است. در بسیاری از روستاها، ولسوالیها و مناطق دوردست، مردم به صورت نوبتی گوسفند، گاو یا سایر قربانیها را نذر الله متعال و صواب آنرا نثار روح ملکوتی حضرت امام حسین(ع) کرده و از مردم مناطق دیگر برای شرکت در مراسم دعوت میکنند.
در این ایام، شهروندان شهرهای بزرگ نیز با تشکیل کاروانهای مردمی به روستاها سفر کرده و ضمن حضور در مجالس عزاداری، در مراسم اطعام و نذر شرکت میکنند. این سنت موجب تقویت پیوندهای اجتماعی؛ افزایش همدلی میان شهر و روستا؛ گسترش فرهنگ انفاق؛ زنده نگه داشتن یاد عاشورا؛ تقویت وحدت اجتماعی میان اقشار مختلف میشود. نذرها و قربانیها علاوه بر بعد عبادی، آثار اجتماعی فراوانی نیز دارند؛ زیرا بسیاری از خانوادههای کمدرآمد نیز از این سفرههای اطعام بهرهمند میشوند و روحیه تعاون و همبستگی در جامعه تقویت میشود.
در این ایام، شهروندان شهرهای بزرگ نیز با تشکیل کاروانهای مردمی به روستاها سفر کرده و ضمن حضور در مجالس عزاداری، در مراسم اطعام و نذر شرکت میکنند. این سنت موجب تقویت پیوندهای اجتماعی؛ افزایش همدلی میان شهر و روستا؛ گسترش فرهنگ انفاق؛ زنده نگه داشتن یاد عاشورا؛ تقویت وحدت اجتماعی میان اقشار مختلف میشود. نذرها و قربانیها علاوه بر بعد عبادی، آثار اجتماعی فراوانی نیز دارند؛ زیرا بسیاری از خانوادههای کمدرآمد نیز از این سفرههای اطعام بهرهمند میشوند و روحیه تعاون و همبستگی در جامعه تقویت میشود.
گسترش حضور افغانستانیها در زیارت اربعین
پس از سقوط رژیم بعث عراق و فراهم شدن امکان زیارت آزادانه عتبات عالیات، میلیونها مسلمان از کشورهای مختلف جهان در مراسم اربعین شرکت میکنند. شهروندان اهل تشیع افغانستان نیز به تدریج به این حرکت عظیم معنوی پیوستند و امروزه هزاران خانواده افغانستانی، ماهها پیش از فرا رسیدن اربعین، برای این سفر برنامهریزی مالی میکنند.
بسیاری از خانوادهها در طول سال بخشی از درآمد خود را پسانداز میکنند تا بتوانند هزینه سفر به نجف اشرف، کربلای معلی، کاظمین و سامرا را تأمین نمایند. با نزدیک شدن موسم اربعین، آنان به شرکتهای سیاحتی و زیارتی مراجعه کرده و با پرداخت هزینههای سفر، انتظار دارند زمینه اعزام قانونی آنان فراهم شود. برای بسیاری از این زائران، این سفر ممکن است تنها یک بار در طول عمرشان امکانپذیر باشد؛ ازاینرو تحقق این آرزو برای آنان اهمیت معنوی بسیار بالایی دارد.
بسیاری از خانوادهها در طول سال بخشی از درآمد خود را پسانداز میکنند تا بتوانند هزینه سفر به نجف اشرف، کربلای معلی، کاظمین و سامرا را تأمین نمایند. با نزدیک شدن موسم اربعین، آنان به شرکتهای سیاحتی و زیارتی مراجعه کرده و با پرداخت هزینههای سفر، انتظار دارند زمینه اعزام قانونی آنان فراهم شود. برای بسیاری از این زائران، این سفر ممکن است تنها یک بار در طول عمرشان امکانپذیر باشد؛ ازاینرو تحقق این آرزو برای آنان اهمیت معنوی بسیار بالایی دارد.
نویسنده: دکتر سید روح الله حسینی، رایزن فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در کابل
