اربعین را نمیتوان تنها یک آیین بزرگ زیارتی دانست؛ اربعین، مدرسهای است که در آن انسان، هم نسبت خود را با حقیقت انسان کامل بازمییابد و هم امکان ساختن جهانی متفاوت را پیش چشم میبیند. راهی که از شوق زیارت آغاز میشود، در امتداد خود به تجربهای عمیق از ایمان، همدلی، ایثار، مسئولیتپذیری و زیست جمعی میرسد؛ تجربهای که ظرفیت دارد فرد و جامعه را همزمان دگرگون کند.
حجتالاسلام والمسلمین سیدعبدالفتاح نواب، نماینده ولیفقیه در امور حج و زیارت، در سومین آیین ملی تکریم فعالان اربعین و گرامیداشت یاد و خاطره قائد شهید، با تبیین وجوه گوناگون این حرکت عظیم، بر ظرفیت تمدنی اربعین تأکید کرد. از نگاه او، اربعین صرفاً حضور جمعی میلیونی در یک مناسک دینی نیست؛ بلکه پدیدهای فراگیر و جهانی است که میتواند انسانها را حول یک حقیقت مقدس گرد آورد و زمینهساز شکلگیری یک حرکت بزرگ اجتماعی باشد.
نخستین جلوه اربعین را شاید باید در بُعد فردی و درونی آن جستوجو کرد؛ جایی که زائر در مواجهه با حرم سیدالشهدا(ع)، مسیر پیادهروی و جلوههای بیبدیل خدمت و ایثار مردم، به حال خشوع و تضرع میرسد. انسان در این راه، تنها مسافت نمیپیماید؛ از خودِ عادتکرده، آسایشطلب و فردمحور خویش فاصله میگیرد. کسی که شاید در زندگی روزمره با کمترین تغییر در شرایط رفاهی دچار دشواری شود، در مسیر اربعین سختی را به جان میخرد، خستگی را با شوق درمیآمیزد و به تجربهای از تسلیم و اطاعت میرسد که در کمتر موقعیتی میتوان آن را یافت.
این مسیر، میدان تجلی اقتدار معنوی نیز هست. اقتداری که از امکانات ظاهری یا نمایش قدرت برنمیآید، بلکه از اتصال انسان به یک آرمان بزرگ و از اطمینان او به راهی که انتخاب کرده است، سرچشمه میگیرد. زائر اربعین با وجود خستگی تن، در جان خود نشاطی متفاوت احساس میکند؛ نشاطی که محصول حضور در یک حرکت جمعی معنادار و الهامگرفته از قیام حضرت اباعبدالله الحسین(ع) است. در این تجربه، انسان درمییابد که توان او بیش از تصوری است که زندگی روزمره از او ساخته است.
اربعین، در عین حال، چهرهای اجتماعی و جهانی دارد. این پدیده در سالهای اخیر از یک حرکت محدود، به گردهمایی عظیمی تبدیل شده که هر سال بر گستره و تنوع حاضرانش افزوده میشود. حضور خانوادهها، جوانان، گروههای فرهنگی، خادمان مردمی و زائرانی از ملتها و زبانهای گوناگون، نشان میدهد که اربعین در حال ساختن تصویری تازه از هویت دینی در جهان است؛ هویتی که نه در انزوا، بلکه در میدان همدلی، مشارکت و حرکت جمعی شکل میگیرد.
یکی از شگفتانگیزترین وجوه این راه، همگرایی دینی و انسانی است. در اربعین، مرزهای جغرافیایی، زبانی، قومی و حتی مذهبی، در برابر محبت به اهلبیت(ع) رنگ میبازد. مسلمانان از کشورهای مختلف، همراه با دوستداران اهلبیت از دیگر ادیان و ملتها، در این راه گرد هم میآیند و جلوهای عینی از امکانِ همبستگی بر محور یک حقیقت مشترک را به نمایش میگذارند. این همان ظرفیتی است که میتواند اربعین را از یک مراسم عظیم فراتر ببرد و به الگویی برای نزدیکی دلها و شکلگیری امت واحده تبدیل کند.
اما آنچه اربعین را به یک پدیده تمدنی نزدیک میکند، تنها شمار میلیونی زائران نیست؛ مهمتر از آن، نوع روابطی است که در این مسیر شکل میگیرد. اربعین، نمایش باشکوه ارزشهایی چون محبت، سخاوت، تعاون، ایثار و مقدمداشتن دیگری بر خویش است. در موکبها، انسانهایی که در زندگی عادی ممکن است هر یک در جایگاه و موقعیتی متفاوت باشند، کنار هم قرار میگیرند و خود را خادم زائران میدانند. پزشک، مهندس، استاد، روحانی، کاسب، جوان و سالمند، همگی در یک نقطه مشترکاند: خدمت بیمنت به زائری که او را برادر یا خواهر ایمانی خود میبینند.
این همان «زیست مؤمنانه»ای است که اربعین بهصورت عملی آموزش میدهد؛ سبک زندگیای که در آن بهرهمندی فردی با مسئولیت نسبت به دیگران همراه است. گاه زائر، با وجود نیاز یا امکان استفاده از امکانات، سهم خود را کاهش میدهد تا دیگری نیز از آن بهرهمند شود. گاه خادم، همه توان و دارایی خود را برای آسایش رهگذری ناشناس به میدان میآورد. این رفتارها، صرفاً عاطفههای گذرا نیستند؛ تمرینی برای بازسازی مناسبات انسانی بر پایه ایمان، کرامت و برادریاند.
اربعین از این منظر، یک کلاس بزرگ انسانسازی و رشد فرهنگی است. انسان در این مسیر، با نمونهای زنده از جامعه مطلوب روبهرو میشود؛ جامعهای که در آن خدمت بر منفعتطلبی پیشی میگیرد، کرامت انسان پاس داشته میشود و مشارکت جمعی جای تماشاگر بودن را میگیرد. اربعین به ما یادآوری میکند که سبک زندگی اسلامی، صرفاً مجموعهای از توصیههای نظری نیست؛ بلکه میتواند در رفتارهای ساده و روزمره، از بخشیدن یک لیوان آب تا باز کردن جای استراحت برای دیگری، عینیت پیدا کند.
شاید مهمترین پیام اربعین همین باشد که راهِ تمدن از مسیر انسان میگذرد؛ از انسانی که اطاعت را میفهمد، ایثار را تجربه میکند، دیگری را بر خود مقدم میدارد و در کنار میلیونها انسان دیگر، برای یک آرمان مشترک قدم برمیدارد. اربعین، یادآور این حقیقت است که اگر ارزشهای حسینی در زندگی فردی و اجتماعی ما جاری شوند، راه از کربلا به سوی ساختن جهانی مؤمنانه، عادلانه و انسانی گشوده خواهد شد.
